Αρχείο

Νερό και Ανθρωπολογία

Τον Απρίλιο του 2002, το Tμήμα Eπιστημών για το Nερό της UNESCO πρότεινε τη δημιουργία ενός παγκόσμιου ηλεκτρονικού δικτύου από ανθρωπολόγους και ινστιτούτα σκοπός των οποίων θα ήταν η συλλογή της γνώσης σχετικά με τα θέματα του νερού. Η συνεργασία ανθρωπολόγων και επιστημόνων όπως υδρολόγων, γεωλόγων και μηχανικών είχε αποτέλεσμα τη στροφή στην πολιτισμική διάσταση για τα θέματα του νερού. Οι παραδόσεις, η γνώση και οι ηθικές αξίες βασιζόμενες στον από αρχαιότητας σεβασμό στη Φύση και την αρμονική συμβίωση κάθε γενιάς με την επόμενη, θα μπορούσε να εμπνεύσει τη βιομηχανοποιημένη Δύση.

Τον Μάρτιο του 2003, στο 3ο παγκόσμιο φόρουμ για το νερό, στο Κιότο της Ιαπωνίας, παρουσιάστηκαν ορισμένες, ήδη ειπωμένες, σημαντικές διαπιστώσεις: “οι άνθρωποι, πρέπει να σέβονται ο ένας τον άλλον ανεξαρτήτως θρησκείας, πολιτισμού ή γλώσσας. Οι διαφορές μεταξύ κοινωνιών ή εντός της κάθε κοινωνίας δεν πρέπει να αποτελούν αντικείμενο φόβου ούτε και καταπίεσης”.
Μέσω της ανθρωπολογικής πρακτικής, ‘την επιτόπια έρευνα’, αλλά και της ευρύτερης ανθρωπολογικής προσέγγισης οι παραδοσιακές καθώς και οι αρχαίες γνώσεις και πρακτικές σχετικά με το νερό θα μπορούσαν να υιοθετηθούν και να εκσυγχρονιστούν χωρίς να αναταράξουν τις κοινωνικές, πολιτισμικές ή θρησκευτικές αξίες.

Η βαθύτερη κατανόηση της σχέσης του ανθρώπου με το νερό αποτελεί συνέπεια της μελέτης του πως οι λαοί χρησιμοποιούν το νερό στο σπίτι τους για προσωπική χρήση αλλά και στην άρδευση των χωραφιών τους. Επίσης η μελέτη της χρήσης του νερού στην έρημο, στα προάστια των πόλεων, αλλά και στη φύση όπως το ψάρεμα στις λίμνες και τα ποτάμια, η συλλογή θεραπευτικών φυτών καθώς και η θρησκευτική Λατρεία των αρχαίων λαών προς το νερό είναι χρήσιμο εργαλείο για έναν νέο σύγχρονο τρόπο χρήσης και διαχείρισης του νερού.

Με αφορμή τα παραπάνω καθώς και την έναρξη της συνεργασίας και της κοινής μας δράσης με την Οργάνωση για την Προστασία των Υγροτόπων (MedWet), το αφιέρωμα για τις πολιτισμικές και κοινωνικές χρήσεις του νερού, σκοπό έχει να αναδείξει την πληθώρα αλλά και τη σημασία που έχει η παραγωγή τέτοιου είδους ταινιών σε θέματα κοινωνικά και πολιτισμικά και πως αυτά θα μπορούσαν να αποτελέσουν σημεία αναφοράς στις κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές αποφάσεις του σύγχρονου κόσμου.

Νίκος Σφακιανάκης

Ο Ρίτσαρντ Λίκοκ και ο άμεσος κινηματογράφος

Μολονότι γεννήθηκε στην Αγγλία, το όνομα του ταυτίστηκε με ένα από τα πιο σημαντικά κινηματογραφικά κινήματα της Αμερικής στα τέλη της δεκαετίας του ‘50. Ήταν η περίοδος που μια ομάδα νέων δημιουργών υπό την καθοδήγηση του Ρόμπερτ Ντρου, και με τη καθοριστική συμβολή της τεχνολογίας, αλλάξαν για πάντα την εικόνα του ντοκιμαντέρ ή αλλιώς την προσπάθεια κινηματογράφησης του πραγματικού, δημιουργώντας αυτό που λίγο μετά ονομάστηκε direct cinema (άμεσος κινηματογράφος).

Στην ομάδα, δίπλα στο όνομα του Ριτσάρντ Λίκοκ, βρίσκουμε τους μετέπειτα διάσημους Ντι Εϊ Πενεμπέικερ (D. A. Pennebaker) και Ντέιβιντ και Αλμπερτ Μέισλες (Albert and David Maysles) όπου μαζί (αλλά και μόνος του ο καθένας) δημιούργησαν μια σειρά από έργα-ορόσημα για τη μετέπειτα πορεία του είδους. Τα «Crisis: Behind a Presidential Commitment», «Primary», «Gimme Shelter», «Salesman», «Grey Gardens», «Dont Look Back», «Monterey Pop» είναι μερικά από αυτά. Τη ίδια στιγμή, στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, ο Γάλλος ανθρωπολόγος Ζαν Ρους, βλέποντας και αυτός τις νέες δυνατότητες που η τεχνολογία πρόσφερε, έκανε το ίδιο ακριβώς, με αποτέλεσμα τον -ίσως πιο διάσημο από το «direct cinema»- κινηματογραφικό όρο «cinéma vérité» (κινηματογράφος-αλήθεια).

Οι δύο σχολές καθορίστηκαν από την τεχνολογική εξέλιξη και τη δυνατότητα καταγραφής σύγχρονου ήχου. Η σημαντική αυτή αλλαγή έρχεται να κάνει τη δουλειά του δημιουργού πιο εύκολη και πιο άμεση. Ο συγχρονισμός του ήχου με την εικόνα είναι πλέον πραγματικότητα και η ελαφριά 16mm κινηματογραφική μηχανή λύνει πολλά από τα προβλήματα του παρελθόντος. Αυτό οδήγησε στη δημιουργία μικρών συνεργείων και ευέλικτων ομάδων και έτσι έγινε δυνατή η άμεση κινηματογράφηση καταστάσεων που πριν δεν ήταν δυνατόν να καταγραφούν. Τα δύο αυτά νέα κινήματα -που κυριάρχησαν στη δεκαετία του ‘60 τόσο στην Ευρώπη (κυρίως Γαλλία) όσο και στην άλλη άκρη του Ατλαντικού- είχαν κατά κύριο λόγο την ίδια προσέγγιση στο αντικείμενο. Η αμεσότητα, η πιο προσωπική σχέση του δημιουργού με το θέμα του κατά τη διάρκεια της κινηματογράφησης και η αποκάλυψη της «αλήθειάς» είναι ο πρωταρχικός στόχος στις ταινίες τους.

Ωστόσο, είχαν και μια σημαντική διαφορά ως προς το βαθμό παρέμβασης του δημιουργού. Στη αμερικανική εκδοχή του cinéma-vérité ο κινηματογραφιστής είναι κοντά αλλά δεν παρεμβαίνει, προσπαθώντας να είναι «αόρατος», ενώ στη γαλλική του εκδοχή ο δημιουργός οφείλει να παρεμβαίνει για να αποκαλύψει την «αλήθεια». Η γαλλική σχολή θεωρεί ότι η εσωτερική πραγματικότητα πρέπει να προκαλείται για να εκδηλωθεί, ενώ για την αμερικάνικη σχολή αυτή η πραγματικότητα αποκαλύπτεται μέσα από την εγγύτητα της παρατήρησης.*

Ο Λίκοκ γεννήθηκε στο Λονδίνο το 1921 και έφυγε από τη ζωή τον περασμένο Μάρτιο (2011) στο Παρίσι όπου ζούσε από το 1989. Ήταν δεινός χειριστής της κάμερας και γι’ αυτό τις περισσότερες φορές τον συναντάμε ως οπερατέρ παρά ως σκηνοθέτης. Γεγονός περισσότερο τυπικό αφού και όλες οι δουλειές του ήταν στην πραγματικότητα ομαδικές. Το αφιέρωμα τιμά τον μεγάλο αυτό δημιουργό με τρεις ταινίες που χαρακτήρισαν τόσο τον ίδιο όσο και το ίδιο το ξεκίνημα του κινήματος στο οποίο ήταν πρωτεργάτης και επηρέασε καθοριστικά την πορεία του κινηματογράφου του πραγματικού όπως και την «απέναντι» πλευρά, αυτή της μυθοπλασίας.

Κωνσταντίνος Αϊβαλιώτης

* Εύα Στεφάνη,10 κείμενα για το ντοκιμαντέρ, (Πατάκης, 2007).