Αρχείο

Αφιέρωμα στον σύγχρονο εθνογραφικό κινηματογράφο της Αργεντινής

Μπορεί το έργο του Γκοριαρένα να εξηγήσει τη ζωή του; Όχι. Μπορεί όμως να την δικαιολογήσει; Ναι.
Κάρμεν Γκουαρίνι για την ταινία «Γκόρι» (2010)

Η Αργεντινή περνά μια διαφορετική περίοδο και αυτό εκφράζεται στα ντοκιμαντέρ της. Μέσα στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Εθνογραφικού Κινηματογράφου της Αθήνας, το πρώτο αφιέρωμα στον εθνογραφικό κινηματογράφο της Αργεντινής αποτυπώνει την γεωγραφική και θεματική ποικιλία της τεράστιας αυτής χώρας, μέσα από τα μάτια τεσσάρων ανθρωπολόγων και κινηματογραφιστών, κορυφαίων εκπροσώπων του τομέα της οπτικής ανθρωπολογίας. Κοινωνική και ιστορική μνήμη, χρόνος και γλώσσες υπό εξαφάνιση είναι τα κύρια θέματα πάνω στα οποία εστιάζουν τα ντοκιμαντέρ τους.

Η επιστροφή στη δημοκρατία στην Αργεντινή το 1983 ήταν μια στιγμή-κλειδί για τις αρχές της οπτικής ανθρωπολογίας στη χώρα. Στη διάρκεια της μετα-δικτατορικής περιόδου, οι τάσεις της τοπικής παραγωγής οδηγούνταν από την ανάγκη της οπτικής ανθρωπολογίας να προσαρμοστεί στην επείγουσα κοινωνικο-ιστορική κατάσταση. Σε αυτό το πλαίσιο, αυτό που λέγονταν έγινε πιο σημαντικό από το πώς λέγονταν. Το περιεχόμενο ξεπερνά σε σπουδαιότητα τη φόρμα: αυτή ήταν η εθνογραφική προσέγγιση σε θέματα δεμένα στην σύγχρονη ιστορία της χώρας και προσανατολισμένα προς πολιτικά και κοινωνικά ζητήματα.

Στη μέση της μεγαλύτερης κρίσης που έχει ποτέ αντιμετωπίσει η σύγχρονη Αργεντινή – της κρίσης του 2001 – αναδύθηκε έντονο το ενδιαφέρον να ενώσει κανείς το παρελθόν με το παρόν. Σε αυτό το πλαίσιο, και ακολουθώντας το μομέντουμ των νέων οπτικοακουστικών και post-production τεχνολογιών, ο αριθμός των έργων των ανθρωπολόγων που πειραματίζονταν με νέες μεθόδους, δούλευαν μέσα και έξω από το ακαδημαϊκό χώρο, έθιγαν νέα θέματα ή υιοθετούσαν μια πολιτική προσέγγιση, θα αυξανόταν.

Η Σολεδάδ Τόρες Αγκουέρο δουλεύει με γηγενείς λαούς στη βόρεια Αργεντινή και πειραματίζεται με συμμετοχικά βίντεο πρότζεκτ. Το «Luis» δείχνει τις διαστάσεις του χρόνου και της σιωπής στο μοναχικό τοπίο ενός άνδρα στο Τσάκο της Αργεντινής. Το «Ψάχνοντας για Θησαυρό στην Πίσω Αυλή» τοποθετείται στο Τσάκο της Παραγουάης, σε μια πόλη σημαδεμένη από τα ίχνη του Πολέμου της Παραγουάης (1865 – 1870). Ο Βάλτερ Μερέλες ψάχνει για χαμένους θησαυρούς σε κρυμμένα μέρη κατά τη διάρκεια του πολέμου, μια πράξη μνήμης που ανακατασκευάζει το παρελθόν παραβιάζοντας τα όρια μεταξύ πραγματικότητας και φαντασίας.

Η δουλειά της Κάρμεν Γκουαρίνι, η οποία έπαιξε κεντρικό ρόλο στην εισαγωγή του Γαλλικού κινήματος κοντά στο τέλος της δεκαετίας του ’80, εξετάζει σε βάθος το θέμα της μνήμης μέσα από δύο ταινίες που διαδραματίζονται στο αστικό πλαίσιο του Μπουένος Άιρες. Το «Πλακάκια του Μπουένος Άιρες» επικεντρώνεται στην επεξεργασία του πρόσφατου πολιτικού παρελθόντος, χρησιμοποιώντας σαν παράδειγμα την τοποθέτηση των πλακακιών στα πεζοδρόμια της πόλης, τα οποία θυμίζουν την ύπαρξη πολιτικών ακτιβιστών που εξαφανίστηκαν κατά τη διάρκεια της τελευταίας στρατιωτικής δικτατορίας. Το «Gorri» εξερευνά τις υλικές και ιδεολογικές αποφάσεις που συνυπάρχουν στο έργο του Κάρλος Γκοριαρένα, ενός παθιασμένου ζωγράφου και μέντορα για πολλές γενιές Αργεντινών καλλιτεχνών. Η σθεναρή του αντίδραση στις «κατηγορίες» ότι υπήρξε κοινωνικός και πολιτικός ζωγράφος μάς επιτρέπει να καταλάβουμε τον τρόπο με τον οποίο η πολιτική συναντά την τέχνη.

Ο Κάρλος Μασότα και ο Πάουλο Καμπάνο εισχωρούν σε βάθος στις ζωές των γηγενών λαών. H «Μνήμη της Βροχής» του Πάουλο Καμπάνο, χρησιμοποιεί ένα ταξίδι μέσα στα τοπία για να μας δείξει τις μαρτυρίες των Μαπούσε σχετικά με την ανάγκη για οργάνωση των ιθαγενών στην Παταγονία.

Τα τρία μικρού μήκους ντοκιμαντέρ του Κάρλος Μασότα είναι μέρος του πρότζεκτ «Γλώσσες υπό Εξαφάνιση, Άνθρωποι υπό Εξαφάνιση στην Αργεντινή», μια συμπαραγωγή από το Πανεπιστήμιο του Μπουένος Άιρες και του Γλωσσολογικού Τμήματος του Ινστιτούτου Max Planck. Μέσα από την αφήγηση και τις πολιτισμικές πρακτικές των Μοκόβι και των Ταπιέτε, θα δούμε ζητήματα που αφορούν την ιστορική ανακατασκευή και τις υπό εξαφάνιση γλώσσες στην περιοχή Τσάκο της Αργεντινής. Οι ταινίες του Μασότα συμβάλλουν στην διατήρηση και την εκτίμηση των λιγότερο γνωστών γλωσσών της χώρας.

Θα θέλαμε να ευχαριστήσουμε τους ανθρωπολόγους που δέχθηκαν την πρόσκλησή μας να συμμετάσχουν σε αυτό το αφιέρωμα και ήταν αρκετά ευγενικοί ώστε να μας δανείσουν τις δουλειές τους. Παρόλο που παρουσιάζουμε τα έργα των ανθρωπολόγων που έχουν αφοσιωθεί σε ακαδημαϊκές δραστηριότητες στα πανεπιστήμια του Μπουένος Άιρες, πρέπει να αναφέρουμε ότι δυστυχώς δεν μπορέσαμε να καλύψουμε την τεράστια φιλμογραφία των Αργεντινών κινηματογραφιστών που δουλεύουν στο υπόλοιπο της χώρας.

Θέλουμε να ευχαριστήσουμε ειδικά την κινηματογραφίστρια Σολεδάδ Τόρες Αγκουέρο, η υποστήριξη και αφοσίωση της οποίας μάς συνόδεψε αυτά τα δύο χρόνια που έχουμε περάσει προετοιμάζοντας το αφιέρωμα αυτό, όπως και την Μαριάν Μόγια για την θεωρητική της συμβολή στην μελέτη ταινιών από ανθρωπολόγους στην Αργεντινή.

Το πρόγραμμα του Φεστιβάλ Εθνογραφικού Κινηματογράφου της Αθήνας παρουσιάζει μερικές από τις ταινίες που θεωρούνται οι πιο αντιπροσωπευτικές των σύγχρονων τάσεων του εθνογραφικού σινεμά της Αργεντινής. Στο τρέχον κοινωνικο-οικονομικό πλαίσιο της Ελλάδας, οι εικόνες της Αργεντινής που λαμβάνουμε μέσα από τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης σχετίζονται κυρίως με την οικονομική και πολιτική ιστορία της χώρας, μέσα στο πλαίσιο της κρίσης. Το αφιέρωμα αυτό αποδεικνύει το πώς η ανθρώπινη δημιουργικότητα μπορεί να βοηθήσει στο να ξεπεραστεί η όποια κρίση. Φέρνοντας μακρινά μέρη πιο κοντά, το εθνογραφικό σινεμά διευρύνει τη ματιά μας και τις ερωτήσεις μας για τον κόσμο, και κάνει δυνατό τον διαπολιτισμικό διάλογο για την παραγωγή της ανθρωπολογικής γνώσης.

Kωνσταντίνα Μπούσμπουρα και Χούλια Μ.Χέιμαν